New Films After Festival

DE LAATSTE KOORDDANSER IN ARMENIË
Vardan Hovhannisyan, Arman Yeritsyan, Inna Sahakyan, Armenië, VS, Japan, 2009, kleur, video, 54 min
De laatste koorddanser in Armenië gaat in premiere op het International Documentary Festival Amsterdam (IDFA).

Ooit waren ze de beroemdste koorddansers van Armenië. Nu zijn Zhora en Knyaz ver in de zeventig en kunnen ze alleen nog maar van die periode dromen. Met schitterende ogen vertellen de oude mannen over de goede oude tijd. De archiefbeelden bewijzen het: voor een fiets- of motorritje over het dunne koord draaiden zij hun hand niet om. “Zonder vangnet”, benadrukt de koorddanser in ruste nog maar eens tegenover de filmmaker. Het koorddansen zit al ruim driehonderd jaar in de familie en de vraag is of de volgende generatie deze kunstvorm net zo enthousiast oppakt. Als het aan Zhora ligt wel: hij traint zijn pleegzoon Hovսep met harde hand om de passie in hem naar boven te halen. Maar Hovսep twijfelt. Kan hij niet beter in de bouw gaan werken? De melancholische verhalen van de twee ooit zo beroemde koorddansers krijgen een extra lading door de beelden van de getalenteerde Hovsep, die koorddanst tegen een sprookjesachtig decor van Armeense bergen en een ondergaande zon. Als adoptiezoon voelt hij zich verplicht door te gaan. “Ik ben het hem verschuldigd.” Ook de wetenschap dat als hij de handdoek in de ring gooit, de eeuwenlange traditie van de Armeense koorddansersfamilie ten einde is, maakt dat hij voor een lastige keuze staat.

Na elke vertoning van de film wordt er een vraag en antwoord sessie gehouden met filmregisseur Inna Sahakyan.

De korte film Ooit stond er een boom in Pushkinstraat is tot stand gekomen in samenwerking tussen Tina Bastajian, Seda Manavoglu, Astghik Melkonyan, Lusine Davtyan en Lusine Chergeshtyan.

Net als vrijwel elke grote stad in een land dat ooit deel uitmaakte van de Sovjet-Unie, heeft ook Jerevan, de hoofdstad van Armenië, zijn eigen Pushkinstraat. De straat heeft grote bomen en monumentale gebouwen en is gelegen in het hart van het centrum. Vanaf een hoog gelegen balkon van een van die gebouwen nam Tina Bastajian in 2004 een videoclip op. De uitzoomende camera onthult de kaalslag die het resultaat is van een omvangrijk stedelijk vernieuwingsproject, dat het einde betekende van veel historische gebouwen en bewoners op drift joeg.

Voor Ooit stond er een boom in Pushkinstraat heeft Bastajian het shot opnieuw gefotografeerd op filmmateriaal. Vervolgens bracht ze de opname terug naar de Pushkinstraat. Bouwvakkers, voorbijgangers, mensen op weg naar werk, studie of vermaak stoppen bij de losjes langs de omheining van een bouwplaats gedrapeerde slierten 16mm-film. Met een loep kijken ze naar het gefilmde beeld. Vijf kunstenaars werkten samen met het publiek om de opname naar eigen inzicht te bewerken, gebruik makend van bleekmiddel, metalen voorwerpen en brandende sigaretten. Zo eigenen de bewoners van Jerevan zich het beeld van de straat weer toe. De sporen die het meewerkende publiek achterlaat, maken Ooit stond er een boom in Pushkinstraat een film op het grensvlak van documentaire, ‘expanded cinema’ en een ‘memento mori’ van een stad in transitie.

Op het ritme waarmee ze groente en fruit schilt, pelt een elegante dame haar geschiedenis. Met een voortdurende glimlach om haar mond, springt ze in zeven scènes door de wereldwijde zwerftocht van haar en haar ouders met steeds meer broers en zusters. De persoonlijke geschiedenis loopt parallel met de opeenvolging van grote maatschappelijke veranderingen: het ene moment horen we over de vlucht van de grootouders uit St. Petersburg na de Russische revolutie, het andere moment brengt ons bij een broer in Marokko. Daar verbleven de moeder en de kinderen terwijl de vader in Frankrijk meevocht in de Tweede Wereldoorlog. De vrouw lijkt alleen, maar niet eenzaam te genieten van haar herinneringen. Langzaam wordt duidelijk dat ze haar geschiedenis doorgeeft aan de kinderen die om haar heen aan het spelen zijn. Ondertussen bereidt zij de maaltijd voor. Zo krijgen ook de dagelijkse handelingen uit het heden een rol in de film. De toekomst zien we in de ogen van een luisterende jongeling die zo uit een Caravaggio-schilderij lijkt te zijn gestapt. Hij is de medeplichtige van de dame, waar de titel naar verwijst. Samen vormen ze een droomkoppel, fraai belicht en gefilmd in de volle kleuren van 16mm. Ieder shot is een bewegend schilderij, met als hoogtepunt een ontroerende scène waarin de dame in een prachtige witte jurk zichzelf terug in de tijd danst.

L’ ARMÉE DU CRIME
Speciaal programma
CINÉ PREMIÈRES
Regie: Robert Guédiguian, Frankrijk, 2009, kleur, 139 min.
Taal: Frans met Nederlandse ondertiteling

In 1941 nam de Armeniër Missak Manouchian, een arbeider en dichter, de leiding op zich van een verzetsgroep in Parijs. Deze jonge immigranten – elf Joden, acht Polen, drie Hongaren, een Roemeense vrouw, een Spanjaard, vijf Italianen, twee Armeniërs en nog drie Fransen – wilden hun geliefde Frankrijk, geboortegrond van de Mensenrechten, verdedigen.

Hun gedurfde aanslagen op nazi’s, collaborateurs en zelfs een SS-generaal lokten een hevige reactie uit bij de politie. De Gestapo gebruikte verklikkers, chantage en foltertechnieken om achter de identiteit van de groepsleden te komen. Bij een showproces in 1944, waarbij de Duitsers allerlei kopstukken uit de Franse culturele sector onder dwang hadden uitgenodigd, werden tweeëntwintig mannen en één vrouw ter dood veroordeeld; ze zijn allen geëxecuteerd. In een propaganda-actie van de Duitse bezetters werden ze voorgesteld als een bende criminelen, als buitenlandse terroristen, en werden hun portretten op een rood affiche op de muren van alle steden van het land aangeplakt.

THE LAST TIGHTROPE DANCER IN ARMENIA
Vardan Hovhannisyan, Arman Yeritsyan, Inna Sahakyan, Armenia, US, Japan, 2009, Colour, video, 54 min
The Last Tightrope Dancer in Armenia is world premier at the International Documentary Festival Amsterdam (IDFA).
The documentary tells a story current Armenia through the two of Armenia’s most celebrated tightrope dancers, both in their late seventies. The elderly men place their hopes in a teenage orphan to take over this ancient art form or face having it lost forever.

Zhora, 78-years-old, and Knyaz, 77-years-old, were once the most celebrated tightrope dancers in Armenia. Today they are the only masters who can keep this art alive against the currents of contemporary society. Envious rivals throughout their lives, they now share the same hope, that the only remaining tightrope student will continue their art. Hovsep, a 17-year-old orphan adopted by Zhora, has to decide whether to become the last tightrope dancer in a society that has abandoned both him and the art of tightrope dancing. And now, after the death of Zhora, his teacher, Hovsep’s choice has only become more difficult.

After each film there will be a Q & A session with the film’s director, Inna Sahakyan.

The short film A Tree Once Grew on Pushkin Street is realized in collaboration between Tina Bastajian, Seda Manavoglu, Astghik Melkonyan, Lusine Davtyan en Lusine Chergeshtyan.

Just like almost every large city that was once part of the Soviet Union, the Armenian capital of Yerevan has its own Pushkin Street. The street is lined with tall trees and monumental buildings, and is located in the heart of downtown. From a high balcony of one of the buildings, Tina Bastajian shot a video clip in 2004. The camera zooms out and reveals the demolition that is the result of an extensive urban renewal project, which spelled the end of many historic buildings and sent residents packing.

For A Tree Once Grew on Pushkin Street, Bastajian had the video converted to film stock and then brought it back to the street in question. Construction workers, passersby, people on their way to work, school, or play stop by the construction site where the unraveled 16mm film is loosely draped over a fence. With the help of a magnifying glass, they examine the film stills. Five artists collaborated together with the public to rework the footage in their own way, using bleach, metal tools and lit cigarettes. In this manner, the residents of Yerevan take back the image of the street. The traces that the participatory audience leaves behind make A Tree Once Grew on Pushkin Street into a film on the boundaries of documentary and expanded cinema, and a memento mori of a city in transition.

In rhythm with her peeling of vegetables and fruit, an elegant lady peels away at her globetrotting family history. With a constant smile on her face, she leaps through seven scenes of her and her parents’ worldwide wanderings, with an ever-increasing number of brothers and sisters in tow. Her personal history runs parallel to a succession of significant changes in society: one moment we are hearing about her grandparents’ escape from St. Petersburg after the Russian Revolution, the next she takes us to a brother in Morocco. That was where she, her mother, and her siblings stayed while her father fought in France in the Second World War. The woman seems alone but not lonely, and appears to enjoy her memories. Gradually, it becomes clear that she is passing her history on to the children playing around her. In this manner, the everyday activities of the present get a role in the film. We see the future in the eyes of an attentive little boy who looks like he just stepped out of a Caravaggio painting. He is the lady’s accomplice, the one the title refers to. Together, they form a dream couple, beautifully lighted and filmed in the rich colors of 16mm. Every shot is a moving work of art, the highpoint being a touching scene in which the lady, dressed in a lovely white dress, dances back into the past.

L’ ARMÉE DU CRIME – THE ARMY OF CRIME
Special programme
CINÉ PREMIÈRES
Dir. Robert Guédiguian, France, 2009, Colour, 139 min.
In French, Dutch subtitled

The Army Of Crime chronicles the famous “Red Poster” case in wartime France when a group of foreign partisans defied French apathy to form their own resistance against the Nazis. The story has been told before in Frank Cassenti’s 1976 L’Affiche Rouge, but Guediguian takes a different approach here. Well-intentioned though it is, The Army of Crime’s excessive running time is an impediment, and its academic take means it will probably ultimately work better on the small screen.

With a large cast of name actors including Ariane Ascaride and Jean-Pierre Darroussin (both Guediguian veterans) and Virginie Ledoyen, coupled with a strong technical team, this handsome production should also perform well for StudioCanal on DVD. Certainly, its theme deserves all the attention it can get.

Exiled Armenian poet Missak Manouchian (Abkarian), living in occupied Paris with his wife, Melinee (Ledoyen), takes charge of an underground resistance unit determined to fight the Nazi occupiers. Though a pacifist at heart, he feels impelled tot take action with a group of mostly young hotheads from all parts of the world, barely out of their teens. The Germans rely on the French police to quell the insurgents at first, but after the murder of a high-ranking general they ramp up the pressure and Manouchian and his people are caught and tortured.

Their case is put on the famous “Red Poster” distributed throughout France in which they are denounced as “The Army of Crime”. Needless to say, they are put on trial and found guilty without exception. Execution awaits.

Guediguian sticks to an episodic format throughout The Army of Crime, from the overlong introduction presenting his sprawling cast of characters, down to their final demise. This constant jumping from one mini-plot to another makes any kind of attachment to the characters difficult to achieve. He stays close to the actual events of the time, and if there is some minor retouching of the chronology, it does not affect the film’s overall impact.

Guediguian deals competently with several running themes, chief amongst them being the multi-ethnic nature of Manouchian’s group, which included Jews, Poles, Italians, Spaniards and of course Armenians. He also touches on the Val d’hiver mass arrests of Jews who were later deported from Drancy to Auschwitz, and the French co-operation with the Nazis.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԵՐՋԻՆ ԼԱՐԱԽԱՂԱՑԸ
Վավերագրական ֆիլմ
Վարդան Հովհաննիսյան, Արման Երիցյան, Իննա Սահակյան

«Հայաստանի վերջին լարախաղացը» ֆիլմի պրիմերիան կկայանա Ամեստերդամի միջազգային վավերագրական ֆիլմերի 22-րդ փառատոնում:

Ֆիլմի գլխավոր հերոսը ` վերջին լարախաղացը, Հովսեփ Բեգլարյանն է: Նա 16 տարեկան է, այդ արվեստին տիրապետող միակ երիտասարդն է: Վերջին լարախաղացը դեռ որոշում չի կայացրել, արդյոք ապագայում կզբաղվի լարախաղացությամբ, թե՞ ոչ:

78-ամյա Ժորան և 77-ամյա Կնյազը եղել են Հայաստանի անվանի լարախաղացները: Այսօր նրանք միակ վարպետներն են, որ կարող են այս արվեստը կենդանի պահել ժամանակակից հասարակական հոսանքին հակառակ: Կյանքում նրանք եղել են կրքոտ մրցակիցներ, իսկ այժմ միայն մի հույս են կիսում, որ միակ երիտասարդ լարախաղաց` Ժորայի հոգեորդի Հովսեփը շարունակի իրենց արվեստը:

Ֆիլմը պատմում է լարախաղացության ավանդույթների մասին: Ֆիլմի նպատակն ներկայացնել ժողովրդական արվեստի այս տեսակի պատմությունը, որն անհետացման եզրին է կանգնած:

Ֆիլմի յուրաքանչյուր ցուցադրումից հետո, «հարց ու պատասխան» բաժնում, ֆիլմի ռեժիսոր Իննա Սահակյանը կպատասխանի ներկաների հարցերին:

Կարճամետրաժ «Մի ծառ կար առաջ Պուշկինի փողոցում» ֆիլմն իրականացվել է Թինա Բասթաջյանի, Սեդա Մանավոգլուի, Աստղիկ Մելքոնյանի, Լուսինե Դավթյանի և Լուսինե Չերգեշյանի համագործակցության շնորհիվ:

Բարձր ծառերով և ամրակառույց շենքերով է հարուստ Երևանի կենտրոնում գտնվող Պուշկինի փողոցը: 2004 թ. մի բարձրահարկ շենքի պատշգամբից Թինա Բասթաջյանը նկարահանել է քաղաքի վերակառուցման հետևանքով ավերված պատմական շենքերը, որտեղ բնակվում էին հին երևանցիները: Այնուհետև Թինա Բասթաջյանը տպել է նկարահանումը 16 մմ ժապավենի վրա և վերադարձել Պուշկինի փողոց, որտեղ շինարար բանվորները և պատահական անցնորդները դիտել են սեղանին սփռված ժապավենի հատվածները խոշորացույցով: Հինգ արվեստագետ աշխատել են ժողովրդի հետ, որպեսզի վերակենդանացնեն իրենց հարազատ փողոցի պատկերը` գունազրկիչ նյութերի, մետաղյա իրերի և ծխախոտի մնացորդների օգնությամբ: Մասնակից հանդիսատեսի թողած հետքերը դարձնում են «Մի ծառ կար առաջ Պուշկինի փողոցում» ֆիլմն այնպիսին, որ գտնվում է վավերագրականի և ընդարձակ կինոյի սահմաններում և քաղաքի անցումային շրջանի memento mori կարելի է համարել:

ՈՃՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԸ
Ռորերտ Կետիկյան

«Ոճրագործության բանակը» ներկայացնում է բանաստեղծ եւ բանվոր Միսաք Մանուշյանին, որը Ֆրանսիայում հակաֆաշիստական դիմադրության շարժման ղեկավարներից մեկն էր, նշանավոր Ազատ հրաձիգների եւ պարտիզանական խմբերի անդամ: Ներգաղթյան բանվորություն էր անում, բայց 1943 թվականին ընկավ ֆաշիստական ոստիկանության ձեռքը եւ գնդակահարվեց իր 22 զինակից ընկերների` նշանավոր «Կարմիր ազդագիր» խմբի անդամների հետ:

Մանուշյանը վաղ հասակում որբացել էր (հայրը Թուրքիայում զոհվել էր Հայոց ցեղասպանության ժամանակ, իսկ հետո մայրը սովամահ էր եղել), և ոչնչից չէր զգացվում, թե նա մի օր ձեռքը զենք կվերցնի: 1925-ին Ֆրանսիայում ափ իջնելուց հետո Մանուշյանն աշխատել էր որպես ատաղձագործ, «Սիտրոեն» գործարանի սևագործ բանվոր: 1934-ին հարել էր Կոմունիստական կուսակցությանը: Միաժամանակ Սորբոնում մասնակցել էր դասընթացների, հայերեն թարգմանել Բոդլերի եւ Վեռլենի ստեղծագործությունները, զբաղվել գրական հանդեսներով, գրել բանաստեղծություններ:

Մանուշյանը թեև դեմ էր արյունահեղությանը, բայց այնքան էր սիրում Ֆրանսիան եւ ազատությունը, որ համաձայնեց ղեկավարել Դիմադրության շարժման խմբերից մեկը: Խմբում կային հունգարացիներ, հայեր, իտալացիներ, լեհեր, ռումինացիներ, իսպանացի տարագիրներ, բայց մեծամասնություն էին կազմում հրեաները եւ բանվորները: Շատերը 20 տարեկան էլ չկային, բայց անսասան խիզախությամբ ելել էին մարտի եւ ոչնչացնում էին թշնամիներին, կազմակերպում նենգադուլներ, պատրաստ էին մեռնելու այն երկրի համար, որն իրենցը չէր, բայց ընդունել էր իրենց:

Ոստիկանությունը եւ գերմանացի զավթիչները Մանուշյանի խումբն անվանում էին «Ոճրագործության բանակ»: Վերջինիս մասին պատմելու համար Կետիկյանն ավելի մեծ կարևորություն է տալիս դիմադրության շարժման մասնակիցների կյանքին, քան գործողություններին: Եվ հենց դրանում է ֆիլմի ուժը: Բեմադրիչը վերակենդանացնում է այդ ժամանակաշրջանի Փարիզի ժողովրդական թաղամասերը, հիշեցնում է Հոլոքոսթից շուտով բնաջնջվելիք հրեական թաղամասերում տիրած համերաշխությունը: Նա պեղում է մարդկային հոգու ծալքերը` գտնելով թե ամենագեղեցիկ, և թե ամենանողկալի ու ստոր բաները:

Մի կողմում Միսաք Մանուշյանն է (նրա կերպարն անթերի մարմնավորում է Սիմոն Աբգարյանը), որը տհաճությամբ վերհիշում է իր կատարած առաջին մահափորձը, գիտակցելով, որ մեկընդմիշտ հատել է մարտիկներին մյուս մարդկանցից բաժանող սահմանագիծը: Մյուս կողմում պարտիզանական ցանցը թշնամուն մատնած Մոնիկա Ստեռնն է, ցանց, որի անդամներից մեկն իր սիրեցյալն է: Մոնիկան ուրախանում է այն նվերներով, որոնք ստացել է զավթիչների հետ գործակցող և իրեն մտքափոխ արած ոստիկանության կոմիսարից:

Կետիկյանի ֆիլմն առհասարակ խորհրդածություն է ազատության, հավասարության և եղբայրության երկիր Ֆրանսիայի մասին, որը դեռ երեկ որպես փարոս էր ընկալվում աշխարհի բոլոր «անիծյալների» կողմից: